Άρθρο του πρώην πρωθυπουργού και βουλευτή Αχαΐας, Γιώργου Α. Παπανδρέου, στην εφημερίδα “Νεολόγος” για την επέτειο της πρώτης εκλογικής νίκης του ΠΑΣΟΚ τον Οκτώβριο του 1981 και τον ερχομό της Αλλαγής.
«Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν χρειάζεται να αναζητήσεις σε ημερολόγιο. Τις κουβαλάς μέσα σου. Για μένα, μία από αυτές είναι η 18η Οκτωβρίου 1981.
Ήμουν είκοσι εννέα χρονών. Ήταν η πρώτη μου προεκλογική εκστρατεία ως υποψήφιος. Και ήταν στην Αχαΐα.
Από το Καλέντζι ξεκίνησε η διαδρομή του Γεωργίου Παπανδρέου. Στα χωριά της Ερυμάνθειας οι γεροντότεροι με υποδέχονταν με το σύνθημα: «Γιώργο θυμήσου, μια ζωή μαζί σου». Και στην Αχαΐα, στα χωριά, στις πλατείες, στα καφενεία της Πάτρας και της ορεινής ενδοχώρας, συνάντησα ανθρώπους που δεν μιλούσαν απλώς για εκλογές. Μιλούσαν για τη ζωή τους. Για όσα είχαν στερηθεί. Για όσα περίμεναν. Για την ανάγκη να νιώσουν ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα στην οποία χωρούν όλοι. Και παντού η ίδια λέξη. Γραμμένη σε τοίχους. Φωνή στις συγκεντρώσεις.
Ψιθυρισμένη από ανθρώπους που για δεκαετίες είχαν καταπιεσθεί για να σωπαίνουν: Αλλαγή.
Από την εξορία στο Καστρί
Για να καταλάβει κανείς τι σήμαινε εκείνη η λέξη, πρέπει να θυμηθεί από πού ερχόμασταν.
Τον Απρίλιο του 1974 ήμουν φοιτητής στην Αμερική. Εξόριστος. Είκοσι ενός χρονών, αναρωτιόμουν αν θα έβλεπα ποτέ ξανά την Ελλάδα. Κανείς δεν ξέρει πότε τελειώνει μια δικτατορία. Του Φράνκο κρατούσε ήδη τριάντα πέντε χρόνια. Της Πορτογαλίας σαράντα ένα.
Μια μέρα, περνώντας από ένα τραπεζάκι με φοιτητικές εφημερίδες, διάβασα τον τίτλο: η Επανάσταση των Γαρυφάλλων είχε ανατρέψει τη δικτατορία στη Λισαβόνα. Σταμάτησα. Δάκρυσα. Ήταν η πρώτη βεβαιότητα ότι η αλλαγή δεν είναι όνειρο.
Τέσσερις μήνες αργότερα, στις 16 Αυγούστου, γυρίσαμε. Μείναμε στο Καστρί, στο σπίτι που ήταν ερημωμένο από το 1968. Εκεί ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε κάνει, υπό κατ’ οίκον περιορισμό, τις τελευταίες του δηλώσεις κατά της χούντας. Η κηδεία του έγινε η πρώτη μεγάλη διαδήλωση κατά του καθεστώτος. Τώρα, το ίδιο σπίτι γέμιζε ξανά. Αγωνιστές της εξορίας, παιδιά του Πολυτεχνείου, άνθρωποι της Αντίστασης. Εκεί γράφτηκε η Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη.
Η 18η Οκτωβρίου 1981 ήταν η κατάληξη αυτής της διαδρομής. Αλλά και η αρχή μιας άλλης.
Το διακύβευμα: μια δημοκρατία που ακυρωνόταν
Η νίκη του ΠΑΣΟΚ, με 48% και 172 έδρες, δεν ήταν απλώς μια εκλογική νίκη. Ήταν μια ιστορική τομή.
Γιατί στην Ελλάδα κάθε προσπάθεια προοδευτικής, δημοκρατικής, αριστερής αλλαγής έβρισκε μπροστά της έναν τοίχο. Τον τοίχο ενός κατεστημένου που δεν ανεχόταν να χάσει την εξουσία. Εντός και εκτός Ελλάδας.
Η Εθνική Αντίσταση πληρώθηκε με διώξεις. Ο Εμφύλιος άφησε πίσω του ένα κράτος χτισμένο πάνω στη διάκριση νικητών και ηττημένων. Πιστοποιητικά φρονημάτων. Εξορίες. Πολίτες πρώτης και δεύτερης κατηγορίας. «Εθνικόφρονες» και «Μιάσματα» όπως διαιρούσε η δεξιά την κοινωνία.
Το 1964 ο λαός έδωσε στην Ένωση Κέντρου πάνω από 52%. Ήταν η κυβέρνηση που, μεταξύ άλλων, ίδρυσε το Πανεπιστήμιο Πατρών, γιατί πίστευε ότι η γνώση δεν μπορεί να είναι προνόμιο της πρωτεύουσας. Ήταν και η κυβέρνηση που τόλμησε να επαναδιαπραγματευτεί τις συμβάσεις της ESSO Pappas, για να ελέγχει η χώρα τους πόρους της. Η απάντηση ήταν η αποστασία του 1965. Και όταν φάνηκε ότι η λαϊκή βούληση θα επιβαλλόταν ξανά, η απάντηση ήταν τα τανκς του 1967.
Μετά την χούντα ξεκίνησε μια πορεία προς και μαζί με τον λαό.
Ο Ανδρέας δεν μιλούσε στις συγκεντρώσεις σε θεατές. Μιλούσε σε συμμέτοχους. Στόχος δεν ήταν απλά η ψήφος. Ήταν η κινητοποίηση των λαϊκών δυνάμεων, που θα γίνονταν ο πιο αποφασιστικός μοχλός αλλαγής αλλά και προστασίας της δημοκρατίας. Γι’ αυτό η Διακήρυξη μιλούσε για Κίνημα, όχι για κόμμα.
Τα πρόσωπα εκείνης της νύχτας
Όταν έγινε καθαρό ότι κερδίζαμε, περισσότερο θυμάμαι τα πρόσωπα από τα εκλογικά νούμερα.
Τις αγκαλιές. Τα δάκρυα. Ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας που είχαν ζήσει το φόβο, που ήξεραν τι σημαίνει μια πολιτική πεποίθηση να καθορίζει τη μοίρα μιας οικογένειας. Για αυτούς, εκείνο το βράδυ δεν κέρδιζε ένα κόμμα. Κέρδιζε η αίσθηση ότι η ιστορία τους, επιτέλους, αναγνωριζόταν.
Για μένα υπήρχε και μια βαθύτερη, προσωπική διάσταση. Έβλεπα τόσους που υπέφεραν και αγωνίστηκαν, μαζί και ο πατέρας μου, να δικαιώνονται ύστερα από μια μακρά και δύσκολη διαδρομή. Η στιγμή ανήκε σε μια ολόκληρη γενιά. Που άνοιγε και δυνατότητες σε μια νεότερη γενιά.
Στο παρελθόν η δημοκρατία, όποτε έγερνε προς τον λαό, ακυρωνόταν.
Το 1981 δεν ακυρώθηκε.
Αυτό είναι ίσως το πιο υποτιμημένο επίτευγμα εκείνης της μέρας. Η εξουσία παραδόθηκε ειρηνικά. Το κράτος υπάκουσε. Ο στρατός έμεινε στους στρατώνες, παρά τις κάποιες κινήσεις που υπήρχαν. Για πρώτη φορά μετά τον παγκόσμιο πόλεμο οι προοδευτικές δυνάμεις κυβέρνησαν, με δημοκρατική ηρεμία και συνέχεια. Η Μεταπολίτευση πέρασε το πιο κρίσιμο τεστ κάθε δημοκρατίας: την αλλαγή χεριών.
Τι άλλαξε
Αναγνωρίστηκε η Εθνική Αντίσταση. Γύρισαν πολιτικοί πρόσφυγες. Θεσπίστηκε ο πολιτικός γάμος. Το νέο Οικογενειακό Δίκαιο κατάργησε την προίκα και τον «αρχηγό της οικογένειας». Ιδρύθηκε το ΕΣΥ, όχι ως παροχή, αλλά ως προϋπόθεση ελευθερίας. Κέντρα υγείας στην επαρχία. ΚΑΠΗ. Σχολεία. Στήριξη στον αγρότη και την αγρότισσα, στους συνεταιρισμούς, σε μια Αχαΐα που ζούσε από τη γη της.
Αλλά η βαθύτερη αλλαγή δεν γράφτηκε σε ΦΕΚ. Άλλαξε η φιλοσοφία του ελληνικού λαού και της σχέσης του με το κράτος.
Ο αγρότης της ορεινής Αχαΐας, ο εργάτης της Πάτρας, η γυναίκα, ο νέος της επαρχίας, ο κυνηγημένος λόγω πολιτικών φρονημάτων, ένιωσαν για πρώτη φορά ότι το κράτος είναι και δικό τους. Ότι δεν είναι υπήκοοι αλλά πολίτες. Και ότι η φωνή τους ακουγόταν.
Ο Περικλής, στον Επιτάφιο του Θουκυδίδη, ορίζει τη δημοκρατία ως πολίτευμα που δεν ανήκει «ἐς ὀλίγους ἀλλ᾽ ἐς πλείονας». Το 1981 οι πολλοί μπήκαν στο σπίτι τους.
Με ειλικρίνεια
Υπήρξαν σωστές επιλογές και λάθη. Η παράδοση μιας πολιτικής που άφησε πίσω της η δεξιά, ο κρατισμός, οι πελατειακές σχέσεις, οι ευκολίες της εξουσίας άφησαν κι αυτές το αποτύπωμά τους και σε μας.
Ουδείς όμως μπορεί να αμφισβητήσει το θετικό αποτέλεσμα. Η Ελλάδα μπήκε στη δεκαετία του ’80 διχασμένη και βγήκε συμφιλιωμένη. Μπήκε με πολίτες δύο ταχυτήτων και βγήκε με ισότητα δικαιωμάτων, ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη.
Και ας μην ξεχνάμε: οι θεσμοί που χτίσαμε αργότερα με την ίδια λογική, το ΑΣΕΠ, η Διαύγεια, το OpenGov, η ηλεκτρονική συνταγογράφηση, ήταν συνέχεια του ίδιου αγώνα ενάντια στο ρουσφέτι, την κατάχρηση και νομή της εξουσίας και την κομματοκρατία. Η δεξιά υπονόμευσε και συνεχίζει να υπονομεύει αυτές τις αλλαγές. Και η χώρα πλήρωσε και πληρώνει ακριβά την επιστροφή του πελατειακού κράτους που οδήγησε στη χρεοκοπία.
Το χρέος μας απέναντι στη δημοκρατία
Σαράντα πέντε χρόνια μετά, η Ελλάδα δεν έχει τα προβλήματα του 1981. Έχει άλλα.
Η δημοκρατία δεν απειλείται από τανκς. Απειλείται από την αδιαφορία, την αποχή, τη συγκέντρωση της εξουσίας στο πρωθυπουργικό γραφείο, την υπονόμευση του Τύπου και της Δικαιοσύνης, την ψηφιακή χειραγώγηση, τη συγκάλυψη, τη διαφθορά και την επαναφορά του φακελώματος με τις υποκλοπές.
Ο νέος της Πάτρας δεν φοβάται τον χωροφύλακα. Φοβάται ότι δεν θα βρει σπίτι. Ότι η δουλειά του θα είναι επισφαλής. Ότι για να ζήσει αξιοπρεπώς θα πρέπει να φύγει, όπως έφυγαν τόσοι συμφοιτητές του. Η αποβιομηχάνιση της Πάτρας, η εγκατάλειψη υποδομών – από τις συγκοινωνίες μέχρι την υγεία και την παιδεία, η ερήμωση των ορεινών χωριών, οι φωτιές που κάθε καλοκαίρι πλησιάζουν τα σπίτια μας, η λειψυδρία, η ακρίβεια, δεν είναι μεμονωμένα προβλήματα. Είναι συμπτώματα του ίδιου μοντέλου.
Ενός μοντέλου όπου πλούτος και εξουσία συγκεντρώνονται σε λίγους. Όπου η γη, τα ξενοδοχεία, οι κατοικίες περνούν σε ξένα funds. Όπου η Ελλάδα γίνεται ξανά το «ξέφραγο αμπέλι» για το οποίο προειδοποιούσε η Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη.
Γι’ αυτό η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς διαχείριση. Πρέπει να είναι ριζοσπαστική. Και πρέπει να τεθεί ξανά στο τραπέζι:
Δημοκρατία που δεν σταματά στην κάλπη. Θεσμοί διαβούλευσης και συμμετοχής, όπως οι συνελεύσεις πολιτών (με κλήρωση), ώστε ο πολίτης να μην ψηφίζει ανά τετραετία και να σιωπά στο ενδιάμεσο. Μια συνταγματική αναθεώρηση που θα την κάνουν οι πολίτες, όχι μόνο τα κόμματα.
Πραγματική αποκέντρωση. Η Πάτρα και η Δυτική Ελλάδα δεν μπορεί να περιμένουν τα πάντα από την Αθήνα. Αρμοδιότητες με πόρους. Περιφέρεια με φωνή.
Ένα κράτος που δεν το νέμεται κανείς. Μια Πολιτεία ισότιμων, συμμέτοχων πολιτών, μια Πολιτεία αξιών. Παιδεία που διαμορφώνει ελεύθερους πολίτες, ικανούς να αποφασίζουν για όσα τους αφορούν. Αξιοκρατία, διαφάνεια, ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, ελεύθερος Τύπος. Τέλος στις απευθείας αναθέσεις, την κομματική νομή πόρων και εξουσίας και στην εξάρτηση από το ρουσφέτι.
Ένα νέο πράσινο κοινωνικό συμβόλαιο. Που θα ρυθμίζει δημοκρατικά τις σχέσεις κράτους, εργασίας και κεφαλαίου. Που θα κάνει την πράσινη και ενεργειακή μετάβαση ευκαιρία δημοκρατικής διαχείρισης για την τοπική οικονομία, για τον αγρότη, τον μικρό επαγγελματία, το Πανεπιστήμιο και την έρευνα, και όχι νέα πηγή κερδοσκοπίας.
Στέγη, εργασία, προοπτική για τους νέους. Ώστε να μην χρειάζεται να φύγουν για να ζήσουν.
Τεχνολογία που απελευθερώνει. Όχι που ελέγχει.
Κάθε γενιά γράφει τη δική της 18η Οκτωβρίου
Οι νέοι σήμερα δεν ζητούν να γυρίσουμε στο 1981. Ζητούν το δικό τους 1981. Τη δική τους Αλλαγή. Να έχουν πραγματικό λόγο για τη ζωή και το μέλλον τους.
Μένει όμως το κρίσιμο ερώτημα: ποιος θα τα κάνει όλα αυτά πράξη;
Το 1981 η απάντηση υπήρχε: ένα Κίνημα, όχι απλώς ένα κόμμα. Οργανώσεις σε κάθε χωριό και σε κάθε γειτονιά, άνθρωποι που συζητούσαν, οργανώνονταν, διεκδικούσαν. Η Αλλαγή δεν ήταν ένα πρόγραμμα που εφαρμόστηκε από πάνω. Ήταν μια δύναμη που ανέβηκε από κάτω.
Αυτό λείπει σήμερα. Όχι οι ιδέες, ούτε οι προτάσεις. Απαιτείται το συλλογικό πολιτικό υποκείμενο που θα τις κάνει υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας. Αυτός είναι και στόχος ξανά του ΠΑΣΟΚ. Κίνημα που μπορεί να είναι ο σταθερός και δυναμικός παράγοντας διαμόρφωσης και υποστήριξης των ριζικών αλλαγών στην Ελλάδα.
Ένα τέτοιο Κίνημα δεν είναι αντίγραφο του χθες. Τα σημερινά προβλήματα χρειάζονται νέες μορφές πολιτικής οργάνωσης. Όμως είναι απαραίτητο να κρατήσουμε ζωντανές τις αρχές μας και την πίστη που κρυβόταν πίσω από το σύνθημα της αλλαγής: ότι η πολιτική μπορεί να κάνει τη ζωή των ανθρώπων καλύτερη. Και ότι όταν οι πολίτες κινητοποιούνται, οργανώνονται, συνεργάζονται συλλογικά, τα κατεστημένα υποχωρούν.
Το έζησα. Το ζήσαμε. Είδαμε μια κοινωνία που πίστεψε ότι μπορεί να αλλάξει. Και άλλαξε.
Καμία όμως κατάκτηση δεν είναι αυτονόητη. Η δημοκρατία δεν κατακτιέται μία φορά. Ξανακερδίζεται από κάθε γενιά.
Τότε, η Αλλαγή έφερε τον λαό στο προσκήνιο και του έδωσε δύναμη.
Σήμερα, Αλλαγή σημαίνει οι πολίτες να κρατήσουμε τη δημοκρατία στα χέρια μας – για να ορίζουμε εμείς τη ζωή μας και να χτίζουμε μαζί το μέλλον μας.